Mongolian Literature

Д. Нацагдорж. Миний нутаг

D. Nazagdorj

My Country

Khentii*, Khangai*, Saya* majestic mountain ranges
To the north mountains adorned with forest
Boundless, golden, shimmering blue priceless Gobi
Leading to the south oceans of shifting sand

This is my birthplace,
Mongolian beautiful country

Kherlen**, Onon**, Tuul** crystal clear rivers
Brook, spring, mineral water peoples nourishment
Khovsgol*, Ubs*, Buir*, deep blue lakes
Bubbling springs mineral stream water, nourishing all creatures

This is my birthplace,
Mongolian beautiful country

Orhon**, Selenge**, Khohuin** monumental rivers
Under many mountain ridges lie rich mineral treasures
Historic statues and temples, cities and villages
Faraway winding road disappearing in the distance

This is my birthplace,
Mongolian beautiful country

Faraway sparkling crystalline snow covered mountain peaks
Cloudless blue sky desolate steppe
Looking distantly at majestic peaks
People soothed by wide open spaces

This is my birthplace,
Mongolian beautiful country

Between the mountains and Gobi lie Khalkh’s*** wide country
As a child riding across country
Hunting deer and animals on long trails
Racing horses over hills and down into valleys

This is my birthplace,
Mongolian beautiful country

Narrow grasses swaying in the wind
Shimmering mirage’s bringing interest to clear open plain
Conquering hero’s formidable home
Traditional praying at many stone shrines

This is my birthplace,
Mongolian beautiful country

Narrow grasses growing in appealing open pasture
Beautiful mountain ranges intertwining into the distance
Moving with the four seasons your choice where to live
Five kinds of grain growing in the fertile soil

This is my birthplace,
Mongolian beautiful country

Beautiful mountains our ancestors final resting place
Children and grandchildren’s coming of age
Herds of tavan khoshuu mal**** fill open plains
Mongolian peoples hearts enthralled in their country

This is my birthplace,
Mongolian beautiful country

Winters frozen time covered in snow and ice
Shiny crystal sparkling home
Sunny summer time leaves opening flowers blooming
Birds coming from faraway singing songs in this place

This is my birthplace,
Mongolian beautiful country

From Altai* to Khyangan* rich virgin country in between
Mother and fathers destined to live in this place
Golden sunbeams shining serene persevering country
Silver moonbeams shining eternal home

This is my birthplace,
Mongolian beautiful country

Ancestors Khunu*****and Cyanibi***** from this country
Invincible country of the Blue Mongols era
Many years accustomed to living here
New Mongolian country covered with a red flag

This is my birthplace,
Mongolian beautiful country

Our birth nation is a lovely country
If enemies come we’ll cast them out
Our country born of revolution prospering
Future new world built with great deeds

1931-1933

(Khentii, Khangai, Saya*, Altai, Khayngan* Mongolian mountains, Kherlen, Onon, Tuul, Selenge, Orkhon** Mongolian rivers, Khovsgol, Uvs, Buir** Mongolian lakes, Khalkh*** Mongolian main nationality, Tavan khoshuu mal****, five major kinds of animals - horse, camel, sheep, goats and cattle, Khunu, Cyanibi***** BC III century old Mongolian country name.)

Translator
Sodnom Uzmee

Editor
James Pigg

October 2006

D.Natsagdorj. Three Wonders of the World

Everything is full of light; all of nature enjoying the sun is truly a wonder
Breathing, to all creatures the blessing of air is truly a wonder
Plants and animals, the nourishing water is truly a wonder
aaaaaGolden sunbeams spreading sparkling light into millions of places
aaaaaAnimals, humans, plants enjoying the first warmth
aaaaaIt is full of boldness and great energy
Mongolian herders living life under the sun
Strong bodies, healthy faces, people living happily
Sunburned Mongolian people are known throughout the world
aaaaaLeaves and flowers wanted the beautiful and wonderful sun
aaaaaNaadam* and parties, holidays celebrated under the sun
aaaaaHappiness is sunlight

Cold air challenging creature’s lives
People’s bodies fed by the air in the atmosphere
Beneficial immutable air
aaaaaMongolian people living on the wide plains in the fresh air
aaaaaExpanding chest breathing clean air
aaaaaLong song singing faraway
Ruddy-cheeked brown Mongolian face
Understanding completely, a wise beacon the genius mind
Air, sun, and water those three things always connecting
aaaaaIf arthritis comes, steamy mineral springs relieves
aaaaaHygiene, cleanliness, health if wanted wash with water
aaaaaHygiene’s great power, water is a necessity
Wide plains spring water, mineral spring water
Curing of disease, illness still remaining
Smart talented minds discovering medical problems cure
aaaaaPlants, animals, people all
aaaaaWanted water, praying for rain
aaaaaTo be conscious of these three unforgettable wonders

(*Naadam is a Mongolian traditional holiday featuring Olympic type competitions in horse racing, wrestling and archery)
1935

My Little Lamb (A herder boys poem)

My little lamb
With your spotted forehead
Among thousands of sheep
I see you
Coming my way
baaaah baaaah bleating for me

Shiny pearl white coat
Searching black eye
Among millions of sheep
She is a beauty
Only she and I
Playing around home.

Kneeling at her Moms breast
Sucking at her Moms teat
Jumping into my lap
Cuddling up to me
Bouncing all around playing
Making all the herders happy.

1933

D. Natsagdorj

My Mom (A son’s poem for his mom)

Mongolian beautiful princess who bore me, my mom
Lullaby songs she is singing while cuddling me, my mom
Soft white hand raising me up, my mom
Teaching life’s way and educating me, my mom
1927

Studying in a Foreign Country

Traveling away from home to study in a foreign place
Fall winds blowing on his face
Grass swaying in the breeze
Blue smoke from his homes chimney receding in the distance

Hundreds of mountains, a thousand rivers inviting
Village and cities people
Young man looking through the window
Chin on fist seeing the world pass by

Absorbing the lessons on his own
Learning a foreign language joyfully
New things different way of life
For him this is like diving for pearls in a deep ocean.

Past and future time comparing
In a millisecond many shooting stars gone by
Wild geese winging by not landing
Someone’s son bringing home education.
1935
Orchuulsan B.Sodnomiin ohin Uzmee
Hayanasan:James Pigg

Есєн эрдэнийн орон

Есєн хvсэл бvтэхийн vvд эрх чєлєєг дагуулсан их хувьсгал танаа

Ивээлт нарны нь цацрал алтан эрдэнэ
Элгэн уулсын нь оргил мєнгєн эрдэнэ
Илчийн улаан гал нь шvрэн эрдэнэ
Ээжийн цагаан сvv нь сувд эрдэнэ
Энгvй єргєн тал нь оюу эрдэнэ
Эрхэс наадах тэнгэр нь номин эрдэнэ
Элбэрлийн цагаан гэр нь тана эрдэнэ
Энх vvрийн туяа нь зэс эрдэнэ
Эрхэт ардын нь эв ган эрдэнэ
Эх орон минь есєн эрдэнэ

Эргэх их дэлхийн уул усанд тэгшхэн
Илч гэрлийн гайхамшиг мандсан нар алтан билээ
Энгvй єргєн талын шимт хєрсєнд тєлжиж
Эрдэнийн тvрvv сугсруулсан амуу тариа алтан билээ
Энэ сайхан монголын удам залгасан бvл
Энхрий хос амрагийн дурсгалын бєгж нь алтан билээ
Энэрэлт тєрийн далбаанд эгнэгт єнгєлєг гялалзсан
Эрдэнийн соёмбо vсэг
Элэгдэшгvй алтан билээ
Авралын гэгээн нар нь алтан
Ачит тєрийн сvлд нь алтан
Арвайн тvмэн тvрvv нь алтан
Амраг хосын дурсгал нь алтан
Миний эх орон алтан эрдэнийн билээ

Саваа дvvрэн мэлтэлзэх Онон, Хэрлэнгийн урсгал
Сартай шєнєєр ажихад мєнгєн хээтэй байв
Саалийнхаа дээжийг єргєж, аянд хvvгээ vдсэн
Санаа нь сvv эхийн, цацлын халбага мєнгєн байв
Саатаж алсад суугаад аавдаа очиж золговол
Санасан эцгийн зэхсэн эмээл мєнгєн байв
Эцгийн зэхсэн эмээл нь мєнгєн
Ээжийн цацлын халбага нь мєнгєн
Сар наадсан ус нь мєнгєн
Сархад мэлтэлзсэн хундага нь мєнгєн
Миний эх орон мєнгєн эрдэнийн билээ

Улсынхаа заяаг тvшиж хувьсгалч ах нарын
Уухайлан мандуулсан туг шvр адил улаан билээ
Уламж эртнээс дээдэлсэн монгол хvний голомт
Угалз дєлт гал минь шvр адил улаан билээ
Удмаас буян тєгс єргєє цагаан гэрийн минь
Унь тооны бvхлээрээ шvр адил туяаран билээ
Уул усны савд уран бие найгуулсан
Удвал цэцгийн дэлбээ шvр адил дєлтєн билээ
Хурын улаан цэцэг нь шvрэн
Хувьсгалын улаан туг нь шvрэн
Хурц улаан гал нь шvрэн
Хорол улаан тооно нь шvрэн
Миний эх орон шvр эрдэнийн билээ

Єргєн талын элгэнд чандманаланхан буусан
Єргєє гэрvvд минь танан єнгєєр цавцайна
Єчнєєн vеийг элээсэн хангайн буурал уулсын
Євгєн цаст оргил танан єнгєєр цагаарна
Єлзийт ерєєл билэгдэж, єнєр буурал эхийн
Єргєсєн сvvний дусал танан єнгєєр цацарна
Єнєєдрийн сайхан vеийн бат цагаан харшууд
Євлєж хойчдоо vлдээх тана эрдэнэ байна
Хайрын цагаан сvv нь танан
Ханат цагаан гэр нь танан
Хангайн цагаан оргил нь танан
Хашийн цагаан орд нь танан
Миний эх орон танан эрдэнийн билээ

Yvлгvй шєнийн тэнгэрт сvvн заадас татуулж
Євч тvгсэн одод сувд адил гялалзана
Yелээ татсан талын энгээр тархан бэлчсэн
Yржилт хонин сvрэг минь сувдранхан налайна
Yнэрт тансаг євсний ширхэг тоолон буусан
Yvрийн ариун шvvдэр сувдан далай байна
Yр буяны <<тэнгэр>> саальчин монгол хvvхний
Yсний гоёхон даруулга сувдан хээтэй байна
Хєх тэнгэрийн нь одод сувдан
Хєдєє талын нь сvрэг сувдан
Энх vрийн нь шvvдэр сувдан
Эгэл саальчны гоёл нь сувдан
Миний эх орон сувд эрдэнийн билээ

Эр биеийн хийморь сэргэж vvрийн талд давхивал
Энгvй тэнгэр зvvнээсээ зэсийн єнгєєр хаяарлаа
Ээлт сvргээ хурааж vдшийн хотонд ирвэл
Энэтээх vvлсийн хормой зэс эмжээр татлаа
Эгшигт дуугаа аялж айргаа аягалан суувал
Идээ сєгнєсєн хувин зэс бvстэй байлаа
Энхийн их ордны ган нуруу холбож
Эвийн гагнуур тавивал зэсийн єнгєєр цацарлаа
Саалийн хувингийн бvс нь зэс
Сайн гагнуурын оч нь зэс
Онгон vvрийн туяа нь зэс
Оройн vvлсийн хаяа нь зэс
Миний эх орон зэс эрдэнийн билээ

Ухаан санаа цэлмэх уулсынхаа хярд гарвал
Ургаа сум шиг гацуур оюу ногоон байв
Уудам талдаа ирээд дєрєє мултлан буувал
Урьхан намрын ганга нь оюу ногоон байв
Уран бидэр татах нуураа хєвєєлєн алхвал
Усны цээлд замаг нь оюу ногоон байв
Унаган хvлгээ хантайрч эмээлийн дєрєє авбал
Угалз ширээлсэн гєлєм нь оюу ногоон байв
Усны зєєлєн замаг нь оюу
Угалз ширээлсэн гєлєм нь оюу
Урьхан намрын ганга нь оюу
Уулсын сайхан гацуур нь оюу
Миний эх орон оюу эрдэнийн билээ

Хvv миний заяанд эхийн сvv шиг ариухан
Хvслийн сайхан тэнгэр номин цэнхэр юм
Хvлэг морин гvйх хаврын налгар єдєр
Хvрээлсэн талын зэрэглээ номин цэнхэр юм
Хvйтэн євлийг халсан дулаан цагийн билэгдэл
Хvvшид ургасан яргуй номин цэнхэр юм
Хvний дээд аавдаа, шинийн нэгэнд золгохдоо
Хvндлэн барьсан баранзад номин цэнхэр юм
Эрхсийн цэнхэр тэнгэр нь номин
Илбийн цэнхэр зэрэглээ нь номин
Эхний цэнхэр цэцэг нь номин
Энхийн цэнхэр хадаг нь номин
Миний эх орон номин эрдэнийн билээ

Эрмэг хvлэг морь минь хазаар даран хатирахад
Эгшиг татах амгай зуузай нь ган билээ
Илч гэрэл єртєєлсєн аварга их алхаа
Эрчмийн баганад бэхэлсэн зузаан утас ган билээ
Эх сайхан орныхоо дархан хилийн харуул
Эр цэргийн зэвсэг эмтэршгvй илд нь ган билээ
Эрхэм алдраа бадруулсан єнєр єєдрєг тvмэн
Эрэлхэг монгол ардын эв нь ган билээ
Уран хазаарын амгай нь ган
Урсгалт гэрлийн утас нь ган
Эр цэргийн зэвсэг нь ган
Эрхэт ардын эв нь ган
Миний эх орон ган эрдэнийн билээ

Мэргэд цэцэлсэн далай хєлгєн их судрыг
Миний ард тvмэн есєн эрдэнээр бичдэг билээ
Мєнх бусыг дагасан ачит буурлаа хvндэлж
Миний ард тvмэн есєн эрдэнэ дэвсдэг билээ
Мєхєлгvй эрдэнийн дээж есєн эрдэм тєгс
Миний ард тvмэн улсаа бадруулж яваа билээ
Мєрєєдєл хvслийн дээд эв хамтад хvрч
Миний ард тvмний есєн хvсэл бvрдэх билээ.
1971 он
Монголын уран зохиолын дээжис 2-р боть

Нууцыг задруулсан захиа

  Монгол улсын арван таван зургаан онд залуу оюутан байхдаа алс Ленинград хотноо шинжлэх ухааны академийн азийн музейд оросын олон эрдэмтний ази тивээс олж хуримталсан ховор нандин бичиг судар vзэж, тод монгол хуучин захидалд амар мэндийг асуун /хэлэх vг элчийн аманд бий/ гэсэн vг цєєн утга битvvлэг байдагт нь их гайхдаг билээ.
  Тэр дээр цагт захидалд гагцхvv тийм хvнээр явууллаа гэж уг мэдэгдэх зvйлээ элчид итгэмжилдэг нэг учир байсан байх гэж миний багш академч Владимарцов хэлдэг байлаа.
Хожим ховдын хязгаарт ардын аман зохиол, нутгийн аялгуу тэмдэглэж, эртний бичиг vсэгтэй хєшєє чулуу сураглаж, єртєє уургын улаагаар явж байхдаа, Цорос овогтой, авдраараа дvvрэн хуучин тод монгол ном судартай халтар євгєнийд єнжин хонон саатаж, бичиг судры нь шохоорхон vзэхдээ /захих vг элчийн аманд бий/ гэсний учрыг тэр хєдєєний тvvхч євгєнєєс олж сонссоноо гуч шахам жил цээжиндээ хадгалж яваад, одоо vс буурал зохиолч болсон хойно эвлvvлэн бичиж, vзэгч олондоо уламжлах хvсэл тєрлєє.
  Арван долдугаар зууны vеийн манай ард тvмний тvvх, эмгэнэлт явдал олонтой бєгєєд сударчин хvн, судлан гvйцээгээгvйн учир /балар vе/ гэдэг тэр эрин цагийн гунигт домгийн тоймы нь найруулан єгvvлбээс ийн буюу:

Баруун монголын Галдан Бошготын цэрэг, Манж Энх амгалан хааны цэрэгт Туулын зуун модны газар ихэд дарагдаад, зvvн гар хэмээх монголын хvчин мохож Орхон голын vерт авахуулан сарниж дутаасан Цорос омгийн Гєлєгдэй баатар цэрэг єрхийн хамтаар баруун зvг тэмцэн, говьд манжийн цэрэгт гvйцэгдэж, дийлсэн цэргийн хурц сvрт автагдан, арга буюу дагасан билээ.
  Дайнд дарагдсан цэргийн Туулын зуун модны тэнд олсон шарх гvйцээж эдгээгvй, сэтгэлд тvмэн гашуудал зангирсан нь алдраагvй, манж ханы цэрэгт єнгєндєє дагавч, єшєє хорсол хєдий цээжээр дvvрэн байжээ.
  Гєлєгдэй баатрын єргєєнєєс єртєє хиртэй газар, манж цэрэг хуарагнаж сvрийг бадруулагч гэдэг цолтой манж жанжаны луут туг жанжны єргєєний ємнє хээрийн салхинаа намиран, манж цэргийн эргvvл харуул хамаагvй хvнийг хуарандаа ойртуулдаггvй байлаа.
  Сvрийг бадруулагч жанжин фv гэдэг, бие єндєр туранхай чийрэг євгєн єглєє бvр цэргээ сургууль хийлгэж, хахир дуут цэргийн бvрээ илээж, манж цэрэг саран бай харвах, морин сургууль хийхийг хоньчин хvvхэд холоос сонирхон хардаг байлаа.
  Гєлєгдэй баатар, фv жанжиныд хааяа ирдэг болж, манж цэргийн ноён, євгєн баатрыг ирэх бvр єргєєнєєсєє гарч угтан улам дотно байдалтай болсон мэт, саяхан дайсагнан байлдаж байсан хоёр цэргийн жанжин бие биедээ ижилсэн дасаж манж ноён, монгол шатар сураад, Гєлєгдэй заримдаа єнжин шатар нvvдэг боллоо.
  Отог цэргээ удирдсан євгєн Гєлєгдэй баатар, манжийн сvрийг бадруулагч
фv жанжинтай гэнэт дотно найртай болж байн байн манж жанжны єргєєнд айлчлан очдог болсонд, хєгжин залуугvй гайхавч, євгєн баатар маань арай ч дайсанд зусардамгvй шударга журамт хvн, лав нэг учир бий гэж шаг шуг хэлцдэг болжээ.
  Тэгтэл євгєн баатар, сvр бадруулагч фv жанжинг тєрсєн єдрийнхєє найрт урин хуримлах чимээ гарч, зуутны тушаалаар аравны дарга нар, найрын хэрэгсэл, айраг цэгээ, цагаан идээ сархад бэлдvvлжээ.
  Ийм цагт найр цэнгэл хийх гэдэг юу билээ гэж євгєд эмгэд идэр цэргийн эрс бие биеэс асуун, арван зуун цэргийн даргаас лавлацгаавал /Євгєн баатрын захиа элчийн vг/ гэж зууны дарга битvvлэг инэмсэглэн илvv дутуу vг хэлэхгvй ажээ.
  Болзсон єдєр тэнгэр цэлмэг, маш сайхан байжээ.
  Манж цэрэг туг далбаа барьцгаан, євч зэвсэглэж, сvрийг бадруулагч фv жанжин хуарандаа буу талбин, торгон цэргээрээ хvрээлvvлж, Гєлєгдэй баатрын хvрээнд хvрэлцэн ирээд, євгєн баатар, идэр залуугийн жавхлан бvрдсэн ганц хvvгээ дагуулан, хатантайгаа гарч, хvндэт зочинг холоос угтав.
  Манж жанжин мориноос бууж, найрсаг байдлаар євгєн баатрыг ёслон, арван ханатай улаан халзан хєлтрєгтэй єргєєнд нь оржээ. Жанжины цэрэг, баг багаараа жагсан, цэргийн дохионы бvрээ хангинаж, дарга нарын єндєр дуугаар тушаах манж цэргийн vг євгєн баатрын хvрээнд дуурсаж, манж жанжны торгон цэрэг, єргєєний дєрвєн этгээдэд хvндэт харуул зогсов.
  Гєлєгдэй баатрын тугийн дэргэд манжийн луут туг зоож, євч хуягт, цэрэг, туг тойрон жагсав. Фv жанжны шадар бие хамгаалагч єндєр чийрэг хэдэн солоон цэрэг, жанжнаа дагаж євгєн баатрын єргєєнд бэлгийн зvйлс барин орцгоож, удалгvй гаднаас сонсвол, сархад барин хєгжим єргєх чимээ сонсогдлоо.
  Гєлєгдэй баатрын єргєєнєс зайдуухан, саахалт хирийн газар нийтийн найр зарласан газар, найр хуримын гоёл чимэгтэй сайхан хувцастай хvн цуглан, єргєн талын тэр хэсэгт нь эмээл хазаартай хэдэн мянган морь хад мэт хантайраас тай, хайцаг мэт тушаатай, хоймор талын асраар євгєн баатар манж ноёдын суудал засаатай баруун талд отгийн євгєд хєгшид, эхнэр, охид талын цэцэг мэт эрээн мяраан, цєм Гєлєгдэй баатрыг фv жанжны хамт ирэхийг хvлээжээ.
  Тэр завсар євгєн баатрын єргєє гэрт эгшигт сайхан хоолойт эмэгтэйчvvд хундага барихад єргєх хуримын ая гvйцээгээд, зочныг хvндэтгэн сархад сєгнєж байсан, євгєн баатрыг ганц хvv, нvдэндээ галтай нvvртээ цогтой Шуну, хаш хундаганд дахин архи дvvргэж, євгєн баатар хундага тосон, жанжинд єргєх гэтэл, фv жанжин нvд ирмэсхийв. Тэр дохиогоор хацавчийн хоёр талд жанжинаас нvд шилжvvлэлгvй зогсож байсан солоон баатарууд гэнэт ухасхийж Шуну Гєлєгдэй хоёрыг даран унаж, хаш хундага няц гишгэн, хурамхан зуур хvлж орхив.
  -Кєк тэнгэр, гэж цочин хэлмэгдсэн эмэгтэйчvvдийн уулга алдахад чийрэг манж цэрэг эгшин зуур аманд нь таглаа хийж гары нь хvлээд, том гэрт чив чимээгvй болж, гагцхvv ноцолдож амьсгал давхацсан хvний уухилах нь сонсдох ажээ.
  фv жанжны толгой дохимогц нэг баатар нь гадагш гарч, цэрэгтээ ямархан нэгэн тушаал єгєєд, эргэж єргєєнєє оров. фv жанжин инээмсэглэн, хvлээстэй, амандаа таглаа шаалттай Гєлєгдэй, шуну, євгєн баатрын хатан охидын зvг хандаж
  -Эрхэм гэрийн эзэн уучлах ажаамуу. Таны нууц аргад vл автагдахын учир жанжин миний бие урьдчилсан сэргийлэх арга хэрэглэсэн билээ. Эс чингэбэл, миний цэрэг даруй толгойгvй чєтгєр болох юмсанж. Би ч таны далд хорт арганд орж болзошгvй байлаа. Гагцхvv Энх амгалан хааны догшин сахиус Гэсэр Гуаньлооеэ ивээж таны явуулсан захиа бичгийн нэгийг єгvvлсэн нь задран мэдэгдэж, би хариу арга хэрэглэлээ.
хараат тугаа сачану би
хар бухын арьсаар бvрсэн
Бvрхсэн бvхvй дуут хэнгэргээ
Бvгдийн дунд дэлдvvлнэ би
харь манж цэргийг тэр дохиогоор
хавчин хядаж хуримлана бид
урт хараат тугаа сачуна би
Їхрийн хараат тугаа сачуна би
vй олны дунд дэлдvvлнэ би
Єстэй манж цэргийн тэр дохиогоор
Єрлєн хядаж хуримлая бид
гэж нууц захиа явуулсаныг манай цэрэг элчийг барьж жанжны хамт над хvргэж билээ.
тєрсєн єдрийн найр хэмээн, манай манж цэргийн жанжин дарга нарыг урин ирvvлж, сархадаар согтоон хvйс тэмтрэх хэмээн сэм хуйвалдсан хорт хэргийн баримт энэ гэж єврєєсєє зурвас бичиг гаргаад, хvйтнээр инээмсэглэн цагаас ємнє сэжиг vл авахуулахын учир энэ бичгииг vлдээн, vсэг дуурайн хуулсан бичгииг шаламгайлан элчид єгч явуулсан билээ гэхэд Гєлєгдэй баатрын хvрэн царай барайж, Шунын зvг харав. Шуну тvмэн буруутайн шинж илэрч, толгой даран гагцхvv шvvрс алдав.
Манж жанжныг дохимогц, баатар нь Гєлєгдэй Шуну хоёрын амнаас таглаагий нь сугалаад.
-Та нар хашгираад дэмий, манай цэрэг байлдахад бэлэн, та нарын хашгирвал тэр чимээгээр танай энд цугласан бvгдийг дайран орж хядан ална. Та нар хамгийн тvрvvнд гэр хотлоороо алуулна гээд, Гєлєгдэй баатрын хатан, охид хvvхдийн амны таглааг суга татаад, хатны хvлээстэй гар чинэрснийг ажиглан хvлээсий нь тайлжээ.
Євгєн баатар, хvvгийн єєдєєс хараад гунихарсан сул дуугаар:
-хvv минь, яав даа чи, Дайн хєл ихтийн цаг, элчдээ итгэхгvй бичиг захидалд юунд итгэв дээ чи.
Шуну эцгийн єєдєєс харж чадалгvй толгойгоо дотогш даран:
-Миний тvмэн буруу. Очиж очиж, тэр захидал буруу гарт орно гэж мэдсэнгvй гэж шивнэн хэллээ.
  Гєлєгдэй баатрын єргєєнд ийм явдал гарч байх завсар, гадна байсан манж цэрэг євгєн баатрын ойр шадар хvний гэрт орж, нумны хєвч, сэлэм хураан авч, дуу тавьсан хvнийг ална. Гэрээс гарсан хvн ам алдана гэж чангалан тушаагаад, зэвсгийн сан, найрлах асрыг морьтон цэрэг бvслэн тэнд байсан хvнийг сууцгаа босвол харвана гэж, хотон дахь хонь шиг хашин хvрээлжээ.
  Yл мэдэх манж тvшмэлийн vг, чимээгvй хэлмэгдсэн олны чихэнд харилхаг сонсдож, нэгэн хэсэг манж цэрэг, мориноос буугаад, монгол аравтын зуутны сэлэм хурааж авахад єндєр биетэй, єргєн цээжтэй, урт соёо сахалт нэг євгєн мянгатан.
-Гэнэн залуу Шунын захианаас боллоо, гэж гашуудан хэлээд есєн vеийн мисир болд юлдийг ингэж хураалгахыг vзлээ гээд жийжvv мєнгєн хуйд нь нал эрдэнэ шигтгэсэн юлдээсээ адис авч, манж цэргийн аравны даргад єглєє.
-Закаанд илvv vг vгvй гэж бодоод, манж цэрэгт зам зуур баригдсанаа эс хэлсэн миний буруу боллоо гээд нэг залуу чийрэг цэрэг эр, хутгаа сага татан, євгєн Эргилийн юлдийг авч сонирхон vзэж байсан манж аравтны хоолойн тус бариулд нь тултал шаагаад, мисир болд юлдийг шvvрэн авч хуйнаас суга татан, зэвсэг хурааж байсан манж цэргийг дайран орж агшин зуур хэдэн хvнийг цавчин унагав. Цоохор царайтай нэг солоон цэрэг морин дээрээсээ яаран эрээн нумаа шvvрч сумаа булцуунд нь хvртэл татаад харвамагц, хар хийж, хавирга яс нэвт цохих чимээ сонсдон араас нь туссан сумын зэв залуу эрийн цээжнээс гялсхийн гарч, хєєрхий залуу, юлдээ атган далайсаар ойчлоо.
Цочсон олон, уулга алдаж, манж цэрэг нум сумаа харвахад бэлдэн манж цэргийн дарга
-Гар хєдєлбєл цємийг харван ална гэж хахир дуугаар хашгиран тушаав. Чингээд Гєлєгдэй баатрын єргєєний зvг нэг цэрэг давхиулж, найрын талбайгаас vхэгсдийг зайлуулах тушаал єгчээ.
Удалгvй єргєєний зvгээс нэг манж баатар давхин ирээд, єндєр дуугуур
-Чонос Гєлєгдэй баатар, сvр бадруулагч жанжин фv, тэнгэрийн цэрэг сэлтийг хорлох муу санаа євєрлєн, сэм хуйвалджээ. Эзний сvлд харж, буруу санаат муу хулгай Гєлєгдэй жанжны гарт тушаан єгчээ. Муу хулгайн хорхой мэт амь хэрхэн болохыг аюун эмээн хvлээ, хєдєлбєл харвана гээд манж цэргийн дарга нарт ямархан тушаал єгч, даруй єргєєний зvг довтлон одов.
-Кєк тэнгэр тэнэг муу эм би, баатар ноёноон дайсантай элкэ нэгдлээ гэж килэнц хурааж явлаа.
Кєєркий баатар ноён минь, кєєркий баатар ноён минь. гэж нэг євгєн vнэн сэтгэлээс гаслан, олон хvний гашуудах чимээ зєєлєн салхинд хулс зэгсний шуугиан мэт, зарим хvн цг цг гэж гашуудан шагширч, зарим хvн гашуунаа шvvрс алдав.
  Гєлєгдэй баатрын гэрт, хойморт нь эрхэмсэг сvр vзvvлэн лаглайж суусан манж жанжин, найрын талбайд будлиан гарсныг сонсож дотор эмээсэн боловч, цэргийн дарга хvрч ирэн, сэтгэл тайтгарах мэдээ сонсгосонд баруун хацартаа сэлмийн сорвитой хvрэн царайд нь ялсан баяр тодорч соёо хар сахал дорхи уруулын завжинд бахархах мишээл нуугдан, Гєлєгдэй баатрын завжинд бахархах мишээл нуугдан, Гєлєгдэй баатрын зvг ширтэс хийж,
-Таны хар санаа євєрлєснєєс болж, миний хэдэн цэрэг, эвтэй сайханаар найрсан найрамдах гэж ирээд, одоо амиа алдсанд vнэхээр гашуудалтай. Энэ цєм таны ял. Хэлтрvvлж vл болно. Самуун чагийн чэргийн чаажаар гvйцэтгэвээс, таны харъяат олны арван хvн дутмаас нэгийг чаажаар аваачин сvрдvvлж, хойчийн чээрлэл болговоос зохих билээ. Эх булингар ахул адаг тунгалаг байх ёсонгvй тул таны гэрийн хотлоор ял шийтгэл хvлээж есєн vе хvртэл албанаа зvтгэх хэрэг. Энэрэлт богд эжэн Энх амгалан хуандий хааны єршєєлт жарлигт, тэрслvvг цээрлvvлэн, номхон иргэнийг илбин тахинуул хэмээсэн учир, таны цэрэг ардаас ял vл асууна. Гагцхvv таны нэгэн гэрийн тєдийхнийг цэргийн цаазаар аваачиж ялсан баатартай тvмэн vед зvрхэлж тэмцэлдэх санаа сэдэхгvй болгохын тулд эхнэр хvvхдий нь нvдний ємнє хорон санаат хэргийн гол эжэн эцэг хvv хоёрыг зоосны нvхээр сvвлэн чаажлаад дараа нь хайртынхаа жовохыг vзэж сэтгэлээр тарчилсаны нь бодож vлдсэн хvмvvсийн нь жvгээр сэлэмдэн чаажилна гэхэд Гєлєгдэй Шуну, сэтгэл тvмэн тvгшvvртэй боловч, харь хvнд муугаа vзvvлэхгvй гэж, хоёр бага хvvхдээ тэврэн, хатуужиж суусан хатны царайг ажин суув.
Уг хэргийг vvсгэн сэдэвчилсэн эзэн би билээ.
Зvvн гар улсын цэргийг дарсан та нарыг хєгшин цэргийн эр би яахан боол мэт дагаж, зарц мэт сєгдєх билээ. Эр хvн гэрт тєрєєд эрэлхэг баатраар дайсантай тулалдаж хээр vхэхэд гомдолгvй хэрэг. Харийн халдан тvрэмгийлсэн этгээдтэй зэвсэг барин тулалдахаас vл эмээх миний бие таны гарт ороод толгой авахуулахаас єчvvхэн ч vл зовно. Гуйх vг амнаас гарах нь тvмэн бэрх боловч vхлийн ємнє vг хэлж миний євгєд дээдсийн гал голомт залгамжлах ганц хvv Шуну баатрын амь хэлтрvvлмуу гээд євгєн Гєлєгдэй баатар Фv жанжны єєдєєс хариу юу хэлэхийг ширтэн хvлээв.
-Аав, яаж болох вэ? Эртний мэргэн ёс алдаж, элчдээ итгэлгvй эрээн захидалд итгэж, нууцаа задруулснаараа хамаг ялыг би ганцаар эдлэх ёстой. Эцэг, эх гэгч биеий нь тєрvvлэхээс биш санаагий нь тєрvvлэх ёсгvй. Зоосны нvхээр сvвлэж хэрчин тамлах битгий хэл, хvний ухаан хvрч тамлах битгий хэл, хvний ухаан хvрч бодож сэдэж олж чадах ахул тэрнээс илvv ялаар ганцхан намайг л цаазалж эцэг, эх дvv нарын амийг хэлтрvvл гэж Шуну, манж жанжны зvг мэхийн хэлэв.
-Тєрсєн ганц хvvгийнхээ мууг vзсэнээс тvрvvлж би vхье, vр хvvхдийнхээ мууг бvv vзье. Эх хvн гэж байхгvй бол энэ ертєнцєд хvv хаанаас тєрєх вэ. Гэнэн болгоомгvй єсгєсєн нь эх миний л мянган буруу. Yр хvvхдийн минь оронд зоосны нvхээр намайг л сvвэлж цаазал, vр хvvхдий минь єршєє. хєєрхий тэр минь алтан нарны гэрлийг ханатлаа vзэж амжаагvй яваа юм шvv гэж Гєлєгдэй хатан уярангvй дуугаар хэлэв.
-Манж жанжин тав ханасан байдалтай гэдийн сууж, баригдан олзлогдсон тэдний сэтгэлийн зовлонд бахархан харж нэгэнм хэсэг дуу чимээгvй байснаа,
-Эр хvн нэгэн сэтгэл, нэгэн амтай байвал зохино. улс тєрийн хvнд ял хэлтрvvлж vл болно. Гагцхvv Гєлєгдэй баатрын євгєд дээдсийн тахилга тасарч, гал голомт балрахын гашууныг бодон, нэгэн болзол тавьж, гуйн хvссэн ёсоор Шунын амийг хэлтрvvлье. Шуну, чи эцэг эх, дvv нарын толгойг єєрийн гараар авбал тэнгэрийн хишиг хvртэж эцэг хvv хоёрыг зоосны нvхээр сvвлэх ялыг єєрчлєхєєр барахгvй чамайг амьд vлдээж, Чонос Гєлєгдэйн гал голомт залгамжлуулъя. Миний санал нэгэнт тогтов. Yvнээс єчvvхэн ч єєрчлєх ёсгvй. Бvгдээр цаазаар авахуулах, Шуныг амьд vлдээхийг та нар зєвлєн тогт гээд, цаазаар аваачихын бэлтгэл хийх тушаал єгсєнд шадар баатрын нэг нь гадагш гарч, тєдхєн манж цэргийн бvрээ хангинах чимээ гарав.
-Хэрэг нэгэнт ийм болсноос хойш, хvv минь зориг хатуужин , бидний толгой ав. Эр хvний жолоо урт. Чи амьд явбал, нэг учир бий. Битгий гутар. Сэтгэлээ хатамжил гэж Гєлєгдэй баатар Шуну хvvдээ энхрийлэн зоригжуулж хэлэв.
Би та нарын тvрvvнд толгойгоо авахуулъя гэж Шуну намхан дуугаар хэллээ.
-Тугалган жад мэт битгий зориг шантар, Yхлээс залсан хvн, энэ ертєнцєд байдаггvй. Чамайг амьд явбал, нэг учир бий гэсэн аавынхаа сургамжийг дага. Хvний гарт эцэг хvv хоёроо зvрх хагарам тамлуулахыг vзсэнээс хvvгийнхээ гарт vхье гэж бид санал тогтлоо. Эцгийнхээ тамлуулах эсэхийг vрийн минь зориг л мэдэх нь байна. Жанжин та хэлсэн vгэндээ эзэн болдог юм бол, Шунын биед гар л хvрэхийг цэрэг олны ємнє амладаа. Биднийг цаазаар аваачин, Шуныг vлдээ гэж сэтгэл хатамжилсан дуугаар хатны хэлмэгц, Шуну, эцэг эхийн ємнє сєгдєн мєргєж,
-Эртний бичгийн ёс алдсанаас би та бvхэнд ийм гамшиг зовлон даллан ирvvлсэн болохоор би амьд явсны хэрэг алга. Энэ дэлхийд хvн болгосон хэмжээгvй ачтаныхаа єєдєєс юлд яаж далайх вэ? Яалаа ч сэтгэл тєвдєхгvй нь гэж Шуну хэлэхэд,
-Yрийн сэтгэлээр тєрvvлж єсгєсний минь ачийг санаж мэдэж яваа бол vхэхийнхээ ємнє эцэг эхийнхээ захисан сургаалыг дагах нь ёстой дээд элбэрэл гэгч тэр шvv. За хvv минь зориг хатамжил. Энэнийг давж гvйцээж чадвал ёстой хvv тєрvvлсэндээ ээж аав нь бахадсаар vхнэ гэж эх нь хэлэв.
Аав ээжийн алтан сургаалыг єгvvлшгvй бэрх ч гэсэн чин их хайрлан сэтгэлээсээ хvндэтгэж яая гэх вэ дагая даа гэж зvрх алдан байж хэлээд манж жанжны зvг эргэж /би бэлэн/ гэж сэтгэл хатуужиж хэлсэнд:
-Ингэвээс та нар харилцан хагацах ёс хийтvгэй.
Цаазын газар хvргэхэд жvй нь та нарын гарыг хvлвээс зохих бvлгээ. Зоригт баатрын гэр бvлийг хvндэтгэж гар хvлээсгvй явуулна гээд гарахад нь vvдний хацавчийн тэнд хоёр манж баатар, гэрийн гадна харуулын цэрэг vлдэн, сvрийг бадруулагч жанжин фv, найрын талбайд шадар цэргээр хvрээлvvлэн очиж, Гєлєгдэй баатрын асарт цэргийн ноёдын хамт суув.
Найрын газар цугласан олныг манж цэрэг, гоё эрээн асрын ємнє этгээд нум мэт тойруулан суулгаад фv жанжины тушаалаар манж цэргийн ноён, асрын ємнє гарч ирэн, Гєлєгдэй баатрын ял тоочин, тэнгэрийн хишиг хvртээн, хvv Шунын гараар дайчин улсын Богд эзэн хааны дайсан Гєлєгдэйн гэр бvлийг цаазаар аваачих жанжны тушаал сонсгов. Олон цєм хирдхийн цочиж, сvрт тушаалын vгийг чив чимээгvй сонслоо. Манж ноён нэгэн хэсэг дуугvй зогсоод, дахин єндєр дуугаар сонсгон євгєн баатар Гєлєгдэй, хатны хамтаар гуйж, хvvгийнхаа амь хэлтрvvлэхийг хvсэн илэрхийлснийг сvрийг бадруулагч жанжин фvлэ эеэ тогтоож, Шуну хvv, эцэг эх дvv нарын толгойг єєрийн гараар авбал амь хэлтрvvлэх зєвшєєрєл олгосныг мэдэгдсэнд, олон цєм цочин санаа алдав.
-Тэгтэл, єргєєний зvгээс манж цэргээр туулгасан Гєлєгдэй баатар , хатан хоёр бага охины хамт хvрч ирсэн, асрын ємнє манж цэрэг тушааж тэднийг сєгтгєн суулгажээ. Цэргийн бvрээ татаж, нам гvм болсон олон хvний нvд, баярт зориулж барьсан гоё эрээн асрын ємнє сєгдєн дєрвєн хvний зvг ширтэн, манж цэргийн дарга, цаазын сумаар дохио єгмєгц Шуну, эцгийн ємнє сєгдєн мєргєєд, євдєгнєєс нь мєлхєн адис аваад босож сэлмээ далайн гялсхиймэгц євгєн Гєлєгдэй баатрын толгой єнхрєн унав. Олон мянган хvний хєндий цээжнээс ганц хvн шиг санаа алдах чимээ сонсдож, эмэгтэйчvvд ханцуйгаараа нvvрээ халхалцгаав. Шунын єргєн цээжин дотор нь хорслын гал бадарч байгаа боловч, утаагий нь хамрынхаа нvхээр гаргалгvй, царай нь чулуун хvний царай шиг огт хєдєлбєргvй, гагцхvv нvдний харц туйлын хачин болжээ.
Эхийн ємнє сєгдєн, хормойноос нь адис аваад, доголон нулимс хацарт тогтсоны нь хараад, сэтгэл vл тvвдэх мэт байдал царайд мэдэгдснийг эх нь vзээд,
-Харьтанд муугаа бvv vзvvл. Хатуужин, тvргэл гэж зоригтой дуугарсны нь асрын ємнє чимээгvй хvрээлэн суусан олон элэг эмтрэн сонслоо.
Жаргал зовлон хамтатгасан буурал Гєлєгдэй баатрынхаа амьгvй биеийг нэг хараад , хатан хvзvv сунган, огцом дуугаар за гэж дуугармагц, сэлмийн жур хийх чимээ гарч хатны толгой дэргэд єнхрєн ойчоод, чихэнд нь нэг юм хэлж байгаа юм шиг наалдан тогтов.
Шунын дvv, vг дуугvй нарийхан хvvхэд хvзvvгээ сунгаж, хонгор vстэй толгой нь бага дvvгийн хормойн ємнє нvдээ харан ойчиход тав зургаан настай отгон бага охин, эгчийнхээ толгойг нvд цавчилгvй харан, хvзvvгээ сунгаад, хvvхэд хонгор хоолойгоор,
-Ах аа, миний энд хатиг гарсан юм, Хєндвєл их євддєг. Энvvгээр цавчаарай. Хатиг битгий хєндєєрэй гараараа зааж хэлсэн нь амьсгаагаа дарж, чимээ аниргvй байгаа олонд тов тод сонсдон, зvрхийг шєвгєєр чичих шиг болов.
Отгон охины толгой ойчмогц, манж цэргийн бvрээ хангинаж Шуныг манж цэрэг дарга дундаа авч, єглєєний мандах улаан нарнаар элэг бvтэн айл байсан бага vдийн нарнаар єнчирсєн гэр єргєєнд нь хvргэж єгсєн билээ. Нууцыг задруулсан захидлын гайгаар Цорос Гєлєгдэй баатрын нэгэн гэрийг хvйс тэмтрэн хядсан тэр явдлаас хойш євгєд эмгэд, хvйсийн говь гэж тэр нутгийг нэрлэдэг болсон гэдэг хуучны vг бий.
Шуну яасан бэ гэвэл, тэр шєнєдєє хэдэн цэргийн хамт оргон босож, манж цэргийн ганц нэгээр бvлгээр явахад нь хядан устгаж, сvрийг бадруулагч фv жанжин ч гадагш гарах бvр, хамгаалах баатар цэрэггvй гарахаа байж, Шуныг уулын хулгайч гэж амьд барьсан хvнд тvмэн лан, толгойгий нь хvргэж ирсэн хvнд таван мянган лан шагнана гэж зарлавч, амьсгал тасартлаа єшєє зангирсан Шуныг барьж санаа амарч чадсангvй, єдєр бvрийн цэргийн мэдээнд хэд хэдэн амь хохирсныг хємсєг зангидан сонсож, "уулын хулгай" хэзээ надаас хариу авах бол? гэж манж нутаг эгэх зєвшєєрлийн бичиг алс бээжингээс хvлээсээр байсан гэж урьдын гунигт домгийн vг сонссоноо энд чадан ядан эвлvvлэн бичлээ.

Б.Ринчен ГYНЖ

  Єгvvлэх ину:тотгоны бvслvvрээс єрхийн оосор аяархан тайлах шиг болж
дээвэр дээгvvр нэг хоёрын зэрэг пид пад хийгээд, уг татсан хvн хэдий болгоомжловч, баахан чимээ эрхгvй гаргаад, єглєє бvр тогтмол гардаг тэр дуу чимээнээ гvнж хэдийн дассан тул сэрээд нvдээ нээлгvй чагнан хэвтэж байлаа.
Уудам их хээр талын монголчууд, хан харцгvй эртлэн босдог тул, манж дайчин улсын богд эзэн хааны гvнж ч гэсэн, монгол газраа Дархан чин ван Дондубдоржийн хатан болж, их ямба эрхтэй хvрч ирсэн авч, улс монголын тэр ёсыг зєрчилгvй, єглєє эрт єргєєний єрх сєхєхєд татгалздаггvй, аягач хаалгачийг манасан гал тvлэхэд хориглон хойшлуулдаггvй, газрын ёс, нутгийн заншилд нийлvvлэн дагах тул, шаа хєшгийн цаанаас чагнан хэвтвээс, єрх аяархан сєхєгдєж, торгоор бvрхсэн эсгий vvдийг хvн чимээгvй єргєсхийн орж ирэх шиг боллоо.
  Зєєлєн ултай монгол гутал ширдэг хивс дээгvvр гишгэлэхэд шар шар хийх чимээ, их єргєєний мєєрєн шалын мод, гэрийн ханын мод, сайхан сийлбэртэй зандан монгол орны модоор дамжин, гvнжийн чихнээ дэр нэвт нэн тодхон сонсдож, алхах хєдлєх тэр чимээгээр хайртай аягачин Сувд хvvхнээ хэдийн таньжээ.
  Эр нєхєр, энхрий vрээ гашуунаар алдаж бие сэтгэлийн зовлонд нэрвэгдсэн эзэгтэйгээ ээлж жасаа оногдсон хоногтоо нэнд хичээнгvйлэн vйлчилдэгий нь гvнж эс андах тул, єрх сєхєж гал тvлэхийн ємнє, дээрээс буух жигvvн хийд цохиулуузай гэж, хєнжил унжсан байвал алгасалгvй vзэн засдаг заншилтайг мэдэх учир, нvд анин, унтагч болон хvлээдэг vнээр, чимээ гаргаж сэрээхгvй гэж машид болгоомжлон гvнжийн лавиртай орны ємнє хvрч ирээд, шаа хєшигний хормойноос дарамт болгож зvvсэн алтан чимэг аяархан хангинасхийж, торгон хєнжлийн унжсаныг чимээгvй засах байдал мэдэгджээ.
  Тэгээд нэгэн хэсэг чимээгvй болсонд, чагнатал гvнжийн єєрийн амьсгаа, Сувдын зогсож аяархан амьсгалах чимээ сонсдож, гvнж єєрийн богино амьсгалыг тvvний талбиун амьсгалж байгаатай зэрэгцvvлж бодвол, юутай урт уужим амьсгаатай хvн бэ. Тийм сайхан цээж хэнхдэгтэй хvн, ийм сайхан амьсгаатай байх нь аргагvй, тvмэн зvй гэж бодонгуут, тvг-тvг тvг-тvг тvг гэж жигдгvй цохилох зvрхнийхээ цохилтыг дэрэндээ наалдуулан хэвтсэн чихэндээ сонсож, Сувдын эрvvл эсэн зvрх, євчин зовлонд нэрвэгдсэн миний энэ хєєрхий муу зvрхний тvгшиж байгаагийн дэргэд том хэнгэрэг цохиж байгаатай адил байна даа гэж бодтол, модон шал, модон ороор дамжиж гvнжийн зvрх цохилох чимээний хажуугаар бас нэг юм лvг, лvг лугшиж байх мэт. Атар газрын цэцэг, арван тавны сар шиг энэ сайхан монгол охины эрvvл саруул биеийн цэвэр сайхныг бодоход чийрэг эсэн зvрхний нь лугшин цохилох нь санаа дагаж чихэнд минь дуулдав уу? гэж бодож хэвтэхэд нь тэр маш гоо сайхан биетэй, бундгар сайхан хєхтэй цогтой хvрэн улаан царайтай, интоор мэт улаан уруултай, гялалзсан галтай торомгор хар нvдтэй зурмал мэт сайхан

хємсєгтэй ихэмсэг мэт бєгєєд хєєрхєн сайхан монхор хамартай, хvсэх мэт орь залуугийн vзэсгэлэнт тєгс Сувдын бие, аниатай, нvдэнд нь ив илхэн vзэгдэх мэт санагдаж энэ жаал хvvхэд хvртэл намайг єрєвдєн харж байна гэж бодохунаа хvнд муугаа vзvvлж муухайгаа дуудуулах дургvйих тєрийн эм хvний сэтгэл нь хєдєлж, Сувд, намайг бvv хар, намайг бvv хар бvv єрєвд! гэж хашгирмаар авч биеэ, барьж огт ажиггvй болбаас, Сувдын сэмхнээ сvvрс алдах чимээ сонсдож, шаа хєшгийн хормойн алтан чимэг vл мэдэг хангинасхийгээд ширдэг хивс аяархан ширчигнэж алхах чимээ гарч, тулганд аргал єрж сэмхэн vлээх чимээ гарлаа.
Тэгтэл удалгvй аргалын vнэр ханхалсхийгээд, єргєє гэрийн том vvд сєхєсхийн єргєгдєєд, босгоноо аяархан пад хийж буух чимээ гарсанд, шаа хєшгийг халхлан сvvдэрлэсэн хvvшнээс харваас, их єргєєнєє нэг ч хvн vгvй. Ган тулганд аргалын гал чимээгvй бадран асаж илч нь гvнжийн орноо шаа нэвт харван тусах нь мэдэгдэм бєгєєд маш таатайхан ажам.
  Их єргєєний баруун талд Дархан чин ван Дондубдорж агсаны суудаг асан олбог ширээний цаана цацагт лавирын дор гоё монгол ор, малгайн тавиур эзэнгvй єнчрєн, дэрийн дэргэдэх бяцхан ширээнээ баримтагтай дугтуйтай хэдэн ном, мєнгєн дугтуйтай бийр, бэхийн зууруул, бичгийн мод хураалтай байгааг vзвэл, эзэн нь гар хvрээгvй удсан шинжтэй.
  Єргєєний хойморт таван єнгийн торгоор тун чадалтай зохицуулж хийсэн лавирын дор гайхам уран сийлбэр таван єнгийн будаг, алтаар янзалсан vзэсгэлэн тєгєлдєр монгол гvнгэрваанаа євгєн хутагт єндєр гэгээний єєрийн мутраар бvтээсэн цутгамал зурмал нандин бурхан цєм гэгээнээс Дархан чин ванд бэлэглэн єгсєн зvйл! Бас євгєд дээдсээс уламжлан ирсэн монгол, нангиад, энэтхэг, тєвд, Балба, Мармаа солонгос урчуудын бvтээсэн алтан суварга чодан монгол батад агч буюу Ставира ч хэмээн энэтхэгээр нь нэрлэдэг бєгєєд, хожим лам нар монгол хэлээ хоёрдугаар зэргийн хэл гэж нэрлэдэг болсон арван зургаан архадын гайхам уран цутгамал дvр, гоё хvрд, наймантахил, хонх очир, гал мандал бадарсан гурван толгойтой гурвалжин суурь тосгууртай, орой дээрээ очиртой тагтай алтан гавал хас тэнигэр, алтан мєнгєн хvрэл, зандан зааны соёогоор хийсэн найман тахил, есєн эрдэнэ, хvжний онгоц, боипор, хvлис, бумба, хажуу талаас нь ташуурлан харвал догшидын дvр маш нарийн сийлсэн нь vзэгдээд, эгц урдаас нь харахад шулга гилгэр єнгєтэй хvрэл толь, дуугаа хэд дахин авалцдаг сонин хийцтэй монгол дэншиг, есєн эрдэнийн шигтгээтэй, бишгvvр зэрэг тахилын хэрэгсэл зарим нь Дархан чин вангийн орчим vеийн урлал боловч хоорондоо бахтай гайхам зохилдож их єргєєний сонин гоё чимэг болсон нь хэдийвээр азийн єєр хэл сурталтай, харилцан алсалсан улсад урьд хожим бvтээсэн зvйл боловч уг сурвалж нь нэгэн их тєвєєс тэдгээр бvх улсад цацран тvгэж нийтийн соёлын хvртээл нь болоод, vлгэр сайхан домог ариун санаа, чин зорилоор тэдгээр улсын олон vеийн уран бvтээлч авъяас их билэгтийн уран сэтгэлийг хєгжєєж саналыг бадруулсан сонин шинж байдал илэрхий бєгєєд тэр олон vеийн улсын урчуудын єв тэгш сайхан бvтээлийн дээжээс ингэж хооронд нь бахдам таатайгаар зохилдуулан нэгэн бvрэн бvтэн иж болгож єргєє гэрээ чимсэн эзэн нь улс тvмний урлагийн зvйлийг танин эрхэмлэдэг сvрхий єндєр их соёлт улсын бичгийн хvн байж дээ гэж таашаан vзмээр.
  Гагцхvv, тэр єргєєг тэргvvлж байгаад эзэнгvй болсны хачин шинж, юм юманд нь vзэгдэн, гал голомтондоо аргалын гал бадраасан ган тулгатай, хоймортоо ном тахилтай, авдар vхэгтэй зvvн баруунаа ор, олбог суудалтай vvдний зvvн талд сонин сайхан эргэнэг, угаагуур баруун талдаа эзний эмээлийн тавиур сэлт тохилог єргєє гэрийн хэрэгсэл буй авч, амь оруулдаг сvнс нь vгvй болсон юм шиг Гvнжийн нvдэнд аа хулхаа, хангай хоосон болсон ч юм шиг єргєє дvvрэн юм бvр нь эзнээ vгvйлэн єнчирсєн ч юм шиг, санагдаж аягvй эвгvй мэт vзэгдэж, зvрх шимшрэх мэт болжээ.
  Єглєєний намуун сайхан тэр vеэс, их єргєєнєє шаа хєшгийн цаана хэвтэж байгаа гvнжийн бие туранги болсон нь хєнжлийн цаанаас мэдэгдэж сэтгэлийн зовлон биеийн євчнєє нэрвэгдсэн бєгєєд, нар салхи ерєєс тєдий л vзээгvй хот суурин газрын хvний байдалтай ядарсхийсэн цонхигор цагаан царайд нь урьд сvрхий vзэсгэлэнтэй асан шинж илэрхийн дээр хємсєг, аньсан нvд, жимийсэн нарийн уруул, монхордуу шиг хамрын нарийн самсаанаа vе улиран хvн захирч сурсан удамтай шинж бvхvйг нарийчлан ажиглах ахуул, монгол vлгэр туульд Дайван хаан гэж гардаг нангиад Дайман улсын тєрийг мєхєєж, улсын цолыг дайчин гэж халсан хамниган гаралт манж нарын хаад, луугийн ширээнээ сууж, тєр эзэлсэн цагаас хойш эртний монгол хаадын Алтаг ураг гэдэг Хийод яст Боржгин омогтны vр нь бєгєєд нангиад тvмний олон мужийн аль цэвэр эмс охидоор эхнэр хийж, vе дамжсаар урьд цагт Хянган нуруу Голмин шаньян алин гэдэг Урт цагаан уулын хєвч сарьдгаар хэрэн нутаглаж, урцад оршин суудаг асан євгєд дээдсийнхээ ан занг халж, нангиадын хєх шавар тоосгон орд харшид суух болсоор, урьд зуны ээм халуунд халж, євлийн тасхийм хvйтэнд хєрж урцан дахь задгай гал, ойн цоорхой тvvдгийн утаанд нялх нярай, vйсэн єлгийтэйгээс утуулж байдаг хєрстэй хvрэн царай нь давуу соёлт нангиад монгол нагац нараа даган єєрчлєгдєж, алах талах ан олз шагайж явдаг ойн гєрєєчний номгvй догшин ширvvн нvvр, нvд нь ондоо болж ирээд ямба нь хэтэрч яс нь зєєлєн булбарай, эрх танхил бол болсоор, манж хааны ураг тєрєл, дайчин улсын нагац гэж Айсан Гиоро омогтонд охид эмсээ хатан татвар болгодог манжийн сурвалжит омог Йехе нарын зээ нь байна гэж гvнжийг Айсан Гиоро омогтой хvрэн бvстэн, Йехерана омогтой улсын нагац нарыг vзсэн хvн андахгvй таних асанжээ. Yvнийг vл єгvvлэн, єгvvлэх ину:
Их єргєєнєє гоё ган тулганд хєх аргал дvрэлзэн асан, таатай халуун илч нєлєє нь зvг бvр тvгэн єрхєєр гаднаас атар монгол хээрийн єглєєний євс навчны vнэр ханхлан орж ирээд, алсын адууны унгалдах, болжморын жиргэх нь гvнжийн чихнээ сонсдож монгол газар он удаж, хэдийн дасал болсон эл дуун чимээний зvйлийг чагнанхан, хагас зvvрмэглэн, хагас сэрvvн ах байдалтай, нvд аньсан хэвээр хэвттэл, хєндий цээжнээ элдэв бодол тєрж зvvдэн адил юм санагдаж, алин ану зvvд, алин ану цээжний болохыг ялгахуйяа бэрх болжээ. Yvнээ эртний нангиад гvн ухаантан Жуанз, эрвээхэй болж нэгэн єдєр зvvдлээд, сэрэнгvvт эрвээхэй нь бий юv? би нь эрхээхэй юv? гэсэнтэй адил болох нь шив дээ гэж бодтол зvvднээ мэт инээмсэглээд Жуанзыг санасны замаас бага насаа Бээжин дэх орд харшид єдєр бvр тайлбарласан дєрвєн бичиг Амбалингу эмэг эхийн авгаар заалгаж байсан нь гvнжийн сэтгэлд нь оржээ.
  Том усан болор шил зvvж, бичгийн хvний малгай ємссєн тэр євгєн багшийн хичээл зааж суухад хvр хорхой хэвтсэн адил єтгєн хємсєгтэй, ширvvн царайтай, ихэмсэг сvрлэг байдалтай эмэг эх хааяа орж ирээд ач охиноо сvрхий хардаг байсныг бодоход, хєшгийн цаанаас одоо чиг ширтэн харж байгаа юм шиг дотор сонин боллоо. Yvнээ гайхаж, нvд нээсхийтэл, орон дээрхи лавири, орны хажуу дахь шаа хєшиг, тvvний цаагуур улаан унь, цагаан эсгий дээвэр харагдаад, аль хэдийн нас элэгдсэн Амбалингу эмэг эхийн сvртэй дvр, нvд ирмэх зуур vл vзэгдэх болбай.
  Гvнжийн сэтгэл элий балай мэт болж, элдэв шалдав эрт дээр єнгєрсєн юм санаанд ор орсоор, насан залуу, гэнэн цагаан ах vес, дєрвєн бичиг таван номын vсэг утгыг авга багшаар заалгаж, бичгийн сурлагаар бусад олон эхийн гvнжийг огт дагуулахгvй болсондоо бахдаж явсан нь саяхан шиг санагдах бєгєєд, богд эзний хувийн єтгєс сайд, гадаад Монголын тєрийг засах бодлогонд хэрэглэсээр санал нийлэн, айлтгаж, зарлиг ёсоор болгосон мэдээ сонсонгуут эцэг эхийн ач хариулж, євгєд дээдсийн ємнє шударга журмыг гvйцэтгэнэ гэж бодон явснаа нэхэн санахад юутай гашуун. Биеийг бусад олон гvнжээс илvv хувьтай гэж бодсон юутай эндvvрэл.
  Ордон дахь манж эмэгтэйчvvд нангиадыг бодвол, ой хєвч, тайга сарьдагийн хамниган манж гєрєєчин аймгийн эрхтэй чєлєєтэй байдлаас нилээд vлдэцтэй нангиад эмэгтэйн адил, хєлєє бага бачраас боохгvй, явах харьцах нь хvртэл илvv чєлєєтэй авч, Мин улсын хаадын ордон дахь журам нангиад гэр бvлийн чанд ёс, мєн нєлєє vзvvлж, ордноо хааны єчнєєн тєчнєєн бага хатан Фэй, татвар эмс, тайган хэмээх агт хvмvvсээр харгалзуулан дэмий л уйтгарлан сууж, ордны гортигоос гадагш гарахгvй, юм vзэхгvй идэх уух, энэ тэр дотоод гэрийн хов жив хєєцєлдєх тєдийхєн хєл хорьсон битvv аж байдал, бvрхэг явцуу мэдлэгтэй агаад, олон эхийн гvнж дотроос ямар нэгийг эзний хувийн сайдын, санал тєрийн бодлогоор дайчин улсын ямар нэгэн гадаад аймгийн тєрийн эрс зvтгэлтнээ сэтгэлий нь нааж татах буюу эрхшээлдээ оруулах гэж гэргий болгон тєрийн барилдлагаар атган баримтлахыг тогтмогц тэр далд мэдээ эчнээ шийдвэр тєдхєн задарч дотоод ордноос нэг хэсэг гагц шивэр авир ярилцдаг байжээ. Оюун царай болхидож, тєрийн бодлогоноо vл хэрэглэх учир ордны ёроолд нас єтєлж эр ч олдохгvй, тайганд ээрvvлэн єдєр хэрхэн єнгєргєхийг мэдэхгvй, дэмий л сэм, тайгачуулыг хахуулилан заяа бодогч тєлєгч эмсээр зvvдээ тайлуулж, заяагаа бодуулж сэтгэлээ сэргээн, энэ тэр арга дом хэрэглэн цаг тvлхэж, єдєр єнгєрєєж тєлєгч заяа бодооч эмсээс шар хотын хэрмийн цаана, дєрвєн далайн хооронд юу болж байгаагийн элдэв цуурхал сонсож тvvгээрээ дэлхий дахины байдлыг танин мэдэв гэж суудаг ордны ёроол сахисан хєгшин гvнж, єтєлж яваа олон бага хатад цєм єдрийн од мэт ховор тэр тохиол, гvнжийг гадаад аймгийн сурвалжтанд бэр буулгах явдлыг их л шохоорхдог ажээ.
  Залуу гvнж цєм тэр хєгшин гvнж, эмгэрч яваа бага хатны хvрээнд орших тул, тэдний адил ордны хоригдол болохгvй асан, гадагш гарч хvн болж тєрсєн завшаанаа бvрэн эдлэх асан гэж, ордны дотоод байдал суудалтай танилцаж юм ухаарах оюуны ам нээгдэх бvр хvсэн байдаг байжээ.
  Монгол сайд Дархан чин ван Дондубдоржид гvнжийг хатан болгож сайдыг, дайчин улсын дєрєвдvгээр тавнан "Гvрэн -и эфv болгох чимээ ордноо цахилгаан мэт хурдан тvгэж, бага хатад, гvнжийн эх Амбалингу эмэг эхэд нь баяр хvргэцгээж, тэр монгол сайд ямар хvн бол? Залуу сайхан эр vv? Тэгвэл гvнж их заяатай ажээ. Хєгшин бєгєєд царай муутай муухай хvн vv? Тэгвэл гvнж хєєрхий болжээ: Зарлиг дагахгvй байж vл болно. Хєгшин эрийг голох эрх ордны дотоод журамд байдаггvй гэж шив шивнэлдэн гvнжээс тэр хувь заяат хvнээ vзэв vv? Yзэж бараагий нь харж, дєрєвдvгээр эфvгийн байдлы нь мэдэх єдєр ойр уу гэж дотоод ордноо єдєр тутмын уйдам тогтмол хэмжжээт байдал, залхууравч зайлшгvй хэвшлээс ангид сонин явдал тохиолдсонд хатан Фэй, бусад гvнж сонирхоцгоосонд, гvнж єєрєє ч сэтгэлы нь орчин олны эрхшээл нєлєє vvсэж бас л тэр монгол сайд ямар хvн байдаг бол? хэмээн vдэш єглєє бодох болж, дvр бараагий нь vзэх хvсэл тєржээ.
Ингээд тэр хvсэлт єдєр тохиолдож монгол сайдын хатан зоригт сайхан царай зусардахыг мэдэхгvй бєгєєд бvргэд адил ширтэж сурсан ер хvнийг нэвт харж цээжин доторхи бодлыг ганц ширвэнгvvт мэдэх адил хурц харцтай маш сэргэлэн галтай нvд цог жавхлант сайхан тэгш бие цогцы нь шаа хєшгийн чандаас харахдаа, єєрийн эрхгvй бахархан бас бахархсандаа ичингvйрч, ийм хvнийг зарлигаар сэтгэл явдлы нь дайчин улсын тєрийн бодлогонд нийцvvлэх vvрэг хvлээн авсандаа баярлах эмээх сэтгэл хослон vймцэж ах vес Амбалингу эмэг эхийн зvг эргэж харваас, царай дор маш сонин байдал илтгэгдэж, гvнжийн баярласанд буруушаах мэт эмээсэнд єрєвдєх мэт битvvлэг гашуунаа мэшээсхийж орчлонд удаж, юм их vзсэн нvдэнд нь энгvvн єдєр энхрийлдэг ач охиноо тэр єдєр их л хайрлан, тєлєєнєє ийн зовнисон шинжтэй асан ажээ.
Тэр орой унтаар одохын ємнє гvнжийн баруун хацрыг vнсэхдээ
-Тєр тємєр нvvртэй шvv, хvvхэн хонгор минь гэж хэлснийг нэхэн санаваас урт насалсан уужим саруул ухаант буурал эмэг эх нь хашир ухаан хайртай сэтгэлээрээ гvнжийн нас явдлын хэтийн тєлєвийг зєгнєн мэдсэн ажээ.
  Дєрвєн ном, таван бичиг зааж, тvvний доторхи ёс журмыг тэсгэлгvй бахдан биширч хvний гол эш ёс нь тэр гэж vздэг бєгєєд, хvний чанар язгуураас сайн гэж хvнийг маш эрхэм болгодог агаад, бичиг шунаг учир эзний алба хаахгvй Иехенара омгийн євгєд дээдсийн буян, богд эзний хишиг миний насанд бардаагаар хvрэлцэм алван тушаал, ашиг завшаан эрж орчлонгийн улаан тоосонд хутгалцалгvй сайд эрдэмтэн ихэс хvмvvсийн бичиг зохиол vзэж, сурлага асуулага нэмэгдvvлж, хvн болсон хэргээ бvтээсvгэй гэж ярьдаг авга багшийн оронд нэгэн єдєр гvнжид эзний хуувийн сайд Айсан Гиоро омгийн ихэс євгєн ван, тусхайлан гvнжтэй сурсан уулзаар ирж, бишрэм ихэмсэг тєв байдал эрхэм ёсны vгсээр залуу гvнжийн тєрєд зvтгэх санааг урамшуулан хєгжvvлээд, их хvрээнээ суугаа зарлигийн манж амбан бол тvvний дэд болох монгол сайд Дархан чин вангийн хатан тэр бvр уулзаж байх нь эвгvй.
Yvнд зарлигийн амбан гvнж хоёрын хооронд тєрийн тємєр шижим болох нэгэн итгэмжит сайдыг гvнжийн бие сувилах эмч Дайфvvгийн тэргvvн их эмч хэмээн явуулж, чухал яаралтай зvйл гарвал гvнжийн бие сувилах ховор эмийн зvйл нийслэлээс ирvvлэх нэрээр тэр гvнжийн /шадар эмчийн тэргvvн/ шууд нийслэлийн газар, богд эзний хуувийн сайдууд уламжилж, харилцан тогтоох зvйлийг гvйцэтгэнэ. Богд эзний тєрийн бодлогыг гадаад аймагтаа нэвтрvvлэх зарлигийн амбан ч гэсэн далдуур илэрхийгээр эзний нууц хувийн сайд бєгєєд эмчийн тэргvvн ие Дайфvvгийн vгнээс хэрхэвч гарах эрхгvй тул тvvний vг зарлигийн адил болно. хэрхэвч тэр нууц хувийн сайдын заавраас зєрчиж болохгvй сvслэн дагаж гvйцэтгэн гvйцэтгvvлбээс зохино. Тэр ие Дайфvv, эмийн зvйлийг мєн сайн тєсєєлєх бєгєєд, богд эзэн ч гэсэн тєрийн их нууц хувийн тэр сайдын vгнээсvл гарна. Бас тvvгээр ч vл барам, ие омогт хvн тул, гvнж чиний нагац даруй мєн гэж сvр ихэмсэг євгєн сайдын танилцуулсан тэр ие дайфvvг санахад, яс хавтайх шиг болох ажээ.
Гvнжийн сэтгэл зоригийг алхам алхамаар атгаж эрхэндээ хураасан нь, єєшинд орсон загас жараахай єєшнєєсєє гарч vл чадахын адил, хичнээн оролдовч гагц эмэгтэй хvн нарийн бодож боловсруулсан тєрийн эчнээ далд аргын эрхшээлээс мултарч чадахгvй. Ие дайфvv, гvнжийн vг хэлэх байтугай, дугуй чимээгvй болох буюу яахийн хариулахыг vл мэдэх байдлаас хэдийн учрыг мэдэж єєрєє єєртєє зохих гаргалга хийж авдаг бєгєєд сайн ааш сайхан оёг орох vеэс, гvнжийн авга багшийг шоолон єгvvлэх нь:
Чиний авга багш бид хоёр, цєм нэгэн Йехенара омгийн хvн, Ганц чиний авга биш vнэнийг хэлбэл бичгийн vvднээс vзэж, кvнз багшийг заан эртнийг дууриах ёстой гэж бусдыг сургах дуртай. Бид эртнийг дууриахгvй биш, дууриах газар дууриалгvй яах вэ. Ганц дууриахад учир бий.Тэр учрын тухай би хэдийн чиний авга багштай нэгэн омгийн хvн авч, санал нийлэхгvй
тєрийн vvднээс vзнэ.
  Манай дайчин улсын тулгар тєр байгуулсан тайзv, хаас, ионголын Их Юуан улсын судрыг тусгайлан манж болгон орчуулж, Мин улсын тєрийг халахад Юуан улс урьд Алтан улс сvн улсын тєрийг хэрхэн халсан дууриалыг vзсэн билээ.
Тєр тємєр нvvртэй гэж монголчууд хэлдэг. Тэр тvмэн vнэн vг, чиний авга багш санго уншвал санаа муутай болно гэж инээнэм билээ. Тєрийн хvн тємєр нvvртэй, санаа муутай, ер тєрєл садан амраг янаг хvний ёс хоёр хоорондоо нийлдэггvй vхрийн эвэр мэт хоёр тийшээ чиглэсэн ёс. Чиний тєрийн гvнж болсон тул тєрийн ёсны зарим зvйлийг эрхгvй тєсєєлбєєс зохимой.
  Тєрийн алба хаадаггvй чиний авга багш, эртнийг дууриана гэж, сархад халаалган сайхан цэцэрлэгт сарын гэрэлд шvлэг зохиол эртний хан улсын Ли тай бо мэтсийг дууриах дуртай боловч, тэгж тэгж /эртний дууриан/ жаргадаг нь хvний vнэргvй болсон санаа муутай гэж хараадаг бидний ачаар тэгж жаргаж байгааг бичгийн тэр тэнэг яахан бодож олох ажээ.
Тєрийн vнэргvй авга багш чинь биднийг тэгж бодох нь нэг ёсонд бас зєв. Тєрийн хvн, тєрийн vнэр алдах хvний vнэргvй болбол тєрийн хvн биш болно гэдгийг тэр бичгийн тэнэг ухаарахгvй байгаа хэрэг. Тэр хvн, тєрийн хvн болохоос айдаг бол тєрийн хvн бид чиний авга багш шиг бичгийн тэнэг буюу тvмэн иргэн шиг хvн болохоос айдаг. Тєрийн хvн биднийг vгvй болоход Манж дайчин гvрэн vгvй болно.Тvvнийг тэр бичигийн тэнэг ухаарахгvй байна.
Эртнийг дууриахдаа, бид санго гэдэг гурван улсын бичгийг бахдан vзэж, Цооцоог ихэд сайшаадаг. Гvнж авга багшийн сургаалыг дагаж тэр сонин сайхан бичиг vэдэггvй ч байж болно. Гэвч зарлигаар тvvнийг манж vгээр орчуулсныг бодохул, манж бичгийн утгач сайдын дотор гvнж чиний авга байгаа нь илэрхий багштай энэ тухай санаа нийлэхгvй хvн байгаа нь илэрхий Гурван бичигт, цооцоогийн нэгэн явдлыг дурдсан нь тvvний цэрэг дарагдаж, амуу цалинг удтал олгосонгvйд цэрэг сэтгэл хувьсхад хvрсэнд Цооцоо сангийн сайдыг амуу будаа талбин олгож олон цэргийн санаа тайтгаруул хэмээвээс сангийн сайд байлданы ашиг алдаж, амуу будаа цэргийн цалинд хvрэлцэхгvй ажээ.Чингэхэд Цооцоо будаа хэмжих дvvг бага болгож амуу талбин олго гэж бага дvvгээр амуу хэмжиж олтосонд цэргийн ард хорсож самууран хєдєлєхєд хvрч, Цооцоогоос амуу будаа нэхвээс єгvvлрvvн: Би та нарт олговоос зохих амуу цалинг саадгvй олго гэсэн. Одоо vзвэл сангийн сайд шудрагагvй тул, танай амуу цалинг завсраас завшин идэж сvйтгээд миний тушаасныг цалгайдуулан та нарыг мэхэлж, бага дvvгээр хэмжин олгож миний олон цэргийг хохируулжээ.Одоо надад тэр шударгагvй сайдын vрж дутаасан амуу будааг нєхєн олгох аргагvй, Байлдаанд ашиг алдаж амуу хураан олгох нєхцєл одоохон надад байхгvйг та нар мэднээ.Хойч єдєр би та нарын хvчин єгч зvтгэснийг хэрхэвч мартахгvй. Одоо тэр шударгагvй сайдын толгойг олгож та нарын хорслыг тvр тайлж амууны дутууг тvvгээр нєхвєл ямар? гэсэнд олон цэрэг бидний хохирсон нь сангийн сайдаас болсон ажээ. тvvний толгойг бидэнд олговоос хорсол тайлагдана гэж, Цооцоогийн тушаал гvйцэтгэсэн сайдын толгой авч Цооцоод хvчин єгсєн тэр бол цооцоогийн тєрийн мэргэн бодлогын чадал.
Чиний сайхан санаат авга багш тарийн чимэг байж болно.Манай Йехенара омог дотроос ийм бичгийн утгач хvн гарсанд бид бахдаж ч болно. Гагцхvv тєр тогтохдоо, тєрийн чимгээр тогтдоггvй тєрийн тvшээ батаар тогтдог. Тvшээ нь тєрийн хvн бид юм шvv. Тєрийн тєлєє тємєр нvvр нvvрлэж єршєєх нигvvлсэн энэрэх єрєвдєхийн зэрэг хvний ёс ч илvv болгож, тєрийн хvн бидний зvтгэдэг хvчинд богд эзэн хаан луугийн ширээнээ сэтгэлийн чилээгvй тэнгэрийн бошгоор цагийг эзлэн суудаг юмаа.
Тvшээнийхээ хvйгээр манж хааны тєр тогтож, тэр тєрийн тvшээ бологсод тєрийн тєлєє vргэлж зvтгэж хар цагаан гэж болохгvй, тєрийн бодолд хар юмсыг цагаан vзэх нь ашигтай бол хав харыг ч цав цагаан гээд, тийм биш гэсэн хvний тєрийн хvн бид тєрийн дайсан гэж vзнэ. Цагааныг хар гэж vзэх нь богд эзний тєрд ашигтай бол, цав цагаан юмыг ч хараас хар юм гэж дэлхий дахинд ухуулан тийм биш гэсэн бvгдийг vгvй хийх нь тvмэн наст богд хааны тєрийн ашгийн ёс. Тэр тєрийн ашгийн vvднээс гадаад нэг аймгийн нэгэн эзэн ноён байтугай, тэр аймгийг ч хvйс тэмтрэх нь манж хааны тєрийн ашигт хэрэгтэй юм бол vгvй хийхээс буцахгvй Галдан бошготын Зvvн гарын улсыг даран сєнєєсєн Энх амгалан хааны бодлогоос мэдэж болно.
Гvнж чи богд эзний угсаатны хvн. Богд эзний тєрийн нууц албаны хvн болсон учир, эзэн тvшмэл эцэг хєвгvvн нєхєр ханийн гурван товчоог тєрийн vvднээс ухаарч эзэн тvшмэлийн ёсыг богд эзний тєрийн ємнє гvйцэтгэж Айсан Гиоро эрхэм омгийн хvн тул богд эзний ємнє эцэг хєвгvvний ёс гvйцэтгэж нєхєр ханийн ёсыг тэр хоёр зvйлд захируулан зохицуулах ёстой. Энэ тухай чамайг зуун овогт эгэл иргэн буюу эзэн тєрд тушаал авга багштай адилтгаж vл болно.
Чамайг эзэн богд тvшмэл гэж vзэж, эцэг богд хєвгvvн гэж vзэж дайчин улсын тєрийн бодлогын vvднээс тєрийн хvн бид чамайг гадаад аймгийн хvнд хань болгосон нь, энгvvн иргэний нєхєр ханийн ёсон лугаа огт адил vгvй.
Энэ учрыг ухаж, гvнж чи тєрд гавъяа гvн байгуулбаас дайчин улсын хууль ёсоор чамайг тєрийн журамт гvнж гэж насан эцэст болсон хойно бас нэхэн єргємжилж сvнсий чинь тєрийн сахиус болгон, vvрд тахилга vйлдэнэ.
Тєрд зvтгэх ёс алдаж тєрийн нєхєр ханий журмыг алдаж энгvvн зуун овогт иргэний нєхєр ханийн ёсыг тэргvvн боловоос хvний ёсонд тэр хэдvй зєв боловч тєрийн ёсонд харшилсан болно. Эзэн тєрийн ёс эгэл хvний ёс зєрєєтэй байдаг гэж чиний авга багш огт мэдэхгvй гэдгийг би чамд дахин давтан хэлсvгэй. Хичээнгvйлэн ойлгогтvн. Чиний тэр авга багшийг эгэл иргэий нэгэн адил vзэж гуулин зоос лугаа адилтгаваас болно. Дайчин улсад гуулин зоос хичнээн тvм буйг бод. Тєрийг гvнжийг улсын ховор эрдэнэ лугаа адилтгаваас болох нь манай улсад чиний нєхєр болох болох монгол Дархан чин вангийн хамт дєрєвхєн Эфvv байгаагаас мэдэж болно. Гvнж чи энэ учрыг нэвтэрхийлэн мэдвээс зохино.
Зуун овогт иргэний ємнє эзэн тєрийн гvнж гэдэг эрхэм нэр бузар сэжиг ажиг халдахгvй vvрд єндєр ариун байвал зохих тул тєрийн ємнє эндэж ял олсон ч тэр нь тєрийн тvшиг бид л мэдэхээс биш гvнж болж тєрсєн гавъяа чинь -тvмэн иргэний нvдний ємнє vvрд vлдвээс зохих тул гvнж чи хvний ёсыг тэргvvн болгож тєрийн ёсонд тэсэлбээс алдаа хийсэн биеий чинь тєрийн тvшээ бологсод эчнээ ял унагаж /нимэ мэ акv охо/ євчнєєр vгvй болсон хойно чинь сvнсний ємнє гvнжийн эрхийг vзvvлээд бас тvvгээр хvний ёс нєхєр ханийн журмыг хvндэтгvvлж чиний авга багшийн хэлдгээр шударга журмыг чиний сvнсний ємнє нэхэн гvйцэтгэж эрнийг дагана.
Баруун хан улсын Хан син гурван улсын Цооцоогийн ээрэг эртний тєрийн эрс цаг байдлын улмаас арга буюу санамсаргvй хvнийг хилсээр алснаа хожим сvнсий нь шударга журмыг гvйцэтгэсэн явдлыг чиний авга багш vгvй гэж хэлэхгvй байх.
Тєрийн тvшээ бид хэдий чиний авга багшийн адил дєрвєн ном таван бичгийг vсэг дараалан цээжлvvлэхгvй боловч эртнийг дууриахдаа чиний тэр авга багшаас хэрхэвч дутуугvй шvv. Эзэн тєрийн ёсонд эгэл иргэн эзний гvнж байтугай, эзэн хаан ч гэсэн харшилбал нэгэн адил, эзэн хаан хэрэв тєрийн ёсонд эс нийцвээс тэнгэр болж єргємжлєл тахилгыг євгєдийн сvмд хvлээн луугийн ширээний тvvний угсааны агь ван залгамжилсан эртний дууриал гурван хуан, таван дийгээс хойших улсын тvvхэнд олон бий. Монголын ван улсын судрыг манжаар орчуулсан бичигт нягтлан vзвэл нэн илэрхий. Тєрийн хvн бидэнд тєр бат орших нь чухал тул тєрийн бат оршлын тєлєє тvмэн хvнийг vгvй хийхэд сэтгэл vл зовох болтугай, тvмэн наст богд эзэн ч тєрийн ёсноо эс нийцвээс тєрийн хvн бид эртнийг дууриал болгох vvрэгтэй. Чамайг бид тєрийн гvнж, тєрийн хvн гэж vзсэн учраас энэ тэнгэрийн нууцыг хэлж байна. Чи сонсоод дагаж яв. Задруулбаас гэмшивч барахгvй тэнгэр сахиулсун ч гэсэн тэр тухай чамайг хамгаалж vл чадна. Эзэн тєрийн сайд тvмэн нvдтэй тvмэн сонортой шvv.
Манай манж улсын дотор дагаж орсон нангиад, солонгос, монгол тєвд хотон зэрэг vндэстэн, цєм эзэн угсаатай ноёлох vндэстэн манж хvнийг дээд єєрийгєє дорд боол гэж vзвээс зохих тул, адил хэргэм тушаалтай тvшмэлийн дотроос манж хvн, ноён vндэстэн тул, нэр хvнд ихтэй байваас зохих тул дайчин улсын бvгд хуулийн дотор ч тэр нангиад боолчуудыг даруй алах ял шийтгэнэ.
Дайчин улсын тvмэн наст Богд эзэн хаан тэнгэрийн бошгоор цагийг эзэлж луугийн ширээнээ суугаа цагт богд эзний нэр, дайчин улсын эзэн тєрийн нэр, эзэн угсаатан манж хvний нэр бусад зууны овогт иргэн боолчуудын нvднээ ариун, дээд эрхэм байх ёстой.
Богд эзний тєрийн бодлогонд буруу ташаа байхгvй. Байвал даруй тєрийн бодлого явуулах дорд хаван тvшмэл буруу байх ёстой. Тэр буруутай хаван тvшмэлийг чухам хэн болох нь тєрийн тvшээ багана болсон тєрийн хvн бид дээрээс тогтоож учры нь олж хужры нь тунгаагаад олонд сая ухуулж эзэн тєрийн бодлого хэзээд зєв.
Тvvнийг гажуудуулж иргэнийг хэлмэгдvvлсэн гэмтэн энэ гэжзасгийг залаж гажууг хална. Энэ тухай бид ёстой чиний авга багшийн эрхэмлэдэг эртний дагаж Цооцоогийн тєрийн бодлого буруугvй, Цооцоогийн сангийн сайд бага дvvгээр амуу талбин олгосон бурууг олонд vзvvлэхийг баримтална.
Гvнж чи, эзний угсааны хvн, тєрийн гvнж болох тул Дайчин улсын их тєрийн дотоодод явуулах нарийн бодлогын нууц учрыг, хойшид гvйцэтгэх ажилд чинь мєрдєх журам болтугай гэж ийнхvv сэнхрvvлэн хэлж єглєє. Гадаад бодлого чиний биед vл хамаарна. Сурган ухуулсныг дотроо чанд журамлан дагаад богд эзний хувийн сайд намайг чамд vvнийг хэлж єгсєн гэж нэгмєсєн март. тэнгэрийн нууцыг задруулбал, яахыг бид дээр дурдсан гэж хvйтнээр инээмсэглэн хэлсэн тэр аймаар vг нь, ихэд сочин имээж, сvрдэн гайхсан гvнжийн цээжнээ аюун бахардаж амьсгаа тасраагvй цагт хэзээ ч марташгvй хатангадаад багадаа нэг хэлvvлж тогтоосон гурван vсэгт адил нэгэнт нэгэнгvй, сонсонгуут ойд нь шингэж богд эзний тєрийн бодлого гэдэг vг сонсох бvр, Йе Дайфvvгийн тэр яс хавтайм айхтар vг санагдаж зэвvvн зэвхий царай нь ярвайж vзэгдэх шиг аварга могойн нvд адил єршєєх энэрэх, хайрлах, єрєвдєхийг огт мэддэггvй тэсгэлгvй хvйтэн харцтай нvд нь элэг зvрхийг цоргих мэт, дотор аягvй болдог нь санаанд орж, хvний амийг юманд тоохгvй хvнийг хvн гэж vзэхгvй нєхрийг нєхєр гэж vзэхгvй шударга vнэн сэтгэлийг шударга vнэн гэж огт vзэхгvй дандаа хvнийг хардаж нєхрий нь эхнэрээр нь, эцгий нь хvvгээр нь багшийн шавиар нь ахы нь дvvгээр нь сайды нь тvшмэлээр нь тvшмэлийг бичээчээр нь тагнуулж ємнєд нангиадыг умарт нангиадтай эвдрэлцvvлж монгол дотор ар євєр, єєлд торгууд гэж хооронд нь сэм эвдрэл тарьж, эчнээгээр vймvvлэн салгаж илээр бvгд нангиад монгол, солонгос таван угсаа цєм санж богд эзний нэгэн адил харъяат гэдэг боловч, манж тvшмэл цэргийг тушаал зэрэг ав адил нангиад, тєвд, монгол солонгосоос илvv vздэг.Йе дайфvvгийн эрхэмлэдэг тєрийн тvшээ бодлого тvшмэлийн засаг юутай харгис вэ гэж гvнжийн бодтол, хvрээнээ газар vзсэн хэдэн худалдаа албаны орос хvнийг vзсэнээ санахад vс шар сахал их, хувцас гvнжийн vзсэн таван угсааны хvнээс євєрмєц боловч, монгол нангиад эгэл жирийн хvнийг єєрийн биеийн нэгэн адил vзэж, ах дvvгийн дунд явж байгаа мэт vнэхээр элэгсэг найрамдуу нь хармагц нь ив илхэн, євгєн хутагт мэргэн цэцэн хvн тул орос хvн орос улсад элэгтэй байх нь аргагvй байжээ.Гvнж, тэдгээр орос хvнтэй ойр танилцахыг дотроо хvсэвч Тєрийн гvнж сайдын хатан гэх зэрэг саад давахуйяа бэрх. Бас зарлигийн амбан монгол албаны хvнийг хар шар хэмээн ялгахгvй оростой найрсаг боллоо гэж хардан хавчих нь санагдаж, Йе Дайфvv гэж сvvрс алдсан нь манжийн тєрийн тvшээ бvхэн гvнжийн сэтгэлд ганц Йе дайфvvгийн биеэр дvрслэгдэн сэтгэгдэх мэт.
Єглєєний чимээгvй тvвшнээ зэргэлдээ гэрт манж vгээр хэлэлцэх нь дvнгэр дvнгэр дуулдаж, Йе дайфvvгийн нийслэлд эгсэн хойно ирсэн тvvний дайфийн тэргvvн хэмээх тушаалыг залгамжилсан хvн боссоныг мэдэж, єндийн чагнасхийвээс нийслэлийн газар дайфийн довтолгон одуулсан эм найруулагчийн дуу сонсогдох мэт.
Хурдлан эгжээ гэж чагнатал, шаа хєшгийг тэртээ гvнгэрваанаа євгєн хутагтын Дархан чин ванд бvтээж єгсєн бурхан нvднээ тусаж, Сувдын бариад гарсан зулын сvvмэлзэх гэрэлд тусах мэт барайж нэг гэрэл тусаж гунигтай мишээх мэт байдал, хачин бєгєєд, Дайчин улсын тєрийн тvшээ сайдын заавраар євгєн хутагтад тvvний дэргэдийн нэгэн сойвонгоор мэс єгvvлж жанч, халуулсан явдлыг санагдуулан, ханхай их єргєєнд гав ганцаараа хэвтэж байгаа гvнж орчлонд ганцаараа мэт санагдаж, тэргvvнийг дэр дээр талбин хэвттэл, нєхєр юvгээн нийслэлийн газар дуудуулж, тvмэн гашуунаар насан эцэс болсныг гунихран санаж, жагсаалын монгол ноёдын бараа бологч євгєдийн vг сонссон нь сэтгэд орлоо.
Євгєдийн сэм гашуудан хэлэлцэх нь Дархан чин ван дайчин улсаас монголоо тусгаарлах гэж хэдэн монгол сайдуудтай хєдєє сэм хуралдваас єнєєх Йе дайфvvгийн гар хєл бологсод л мэдээлсэн биз дээ. Тэр хэрэг задарч гvнж яаж ч чадсангvй ван нийслэлд дуудуулаад, нєс нєгцжээ. жагсаалсан ноёны євгєн хиа нарын гашуудан хэлэлцэх нь эзэнд бараалхсан монгол ноёдыг хуримлах vес, та нар богд эзний тєрєєс урваж, монголыг тусгаар тогтнуулах гэж тэрсэлбэл ийм цээрлэл vзнэ. Дархан чин ванг зоосны нvхээр сvвлэж алсан тvмэн шарх болсон хvvрийг сvрдэн хэлмэгдсэн ноёдод vзvvлсэн хуримын эцэст баахан халсан ноёдын согтуу нь цочсондоо гарсан гэж.
Тvvнийг яс шижигнэм санахунаа, хайрт нєхрийн гашуун зовлон эдэлж насан эцэслэсэн нь аюумшигтай бєгєєд, бие зарс хийж, єєрийн биеийг зоосоор сvвлvvлснээс илvv сэтгэл чилж шимшрэм ... Бас амраг хайрт нєхрийн яснаас нь тасарсан яс євгєн хутагтын хойшхи дvр хоёрдугаар богдыг хороолгосон эхийн хорслыг ямар vгээр илтгэн барах вэ? Тvмэн хорслыг тэнгэрт хэлье тэнгэр хол газарт хэлье газар хатуу гэж тэсгэлгvй гашуудан хэвтэхэд нєхрийн євгєн хиагийн бас нэг зэвvvн vг санагдав.
Тэр буурал євгєний шулмин царай нvдэнд vзэгдэх шиг болж, хэлсэн vг нь чихэнд сонсдох мэт, єгєємєрт богд хэдэн итгэлт ноёд хуралдуулж, євгєд дээдсийг цэргийн их хvчээр даран дагуулсан манж хааны харгис тєрєєс гар хєдлєн байлдаж, салан тусгаарлая гэж нэгэн сэтгэлээр тогтжээ. Их хэрэгт цєм халуун амь бvлээн цусаа хайрлахгvй далайсан сэлэм, шагайсан нум буунаас хальтрахгvй гэж тангараглая гэж олон сайд ноёд цєм зvvсэн бурхнаа барьж тангараглахад, євгєн хиа тушаа болж вангийн ард байжээ.
Санамсаргvй харваас, сайд ван, илэрхий хоосон гуу гаргаж, мангараглан адис авсныг євгєн хиа тэр vес, учрыг олсонгvй, дэмий л дотроо гайхжээ. Чингэхэд хурад тарсан хойно ноён богд хоёртоо vнэн сэтгэлээс хайртай танил нэг євгєн малчинд зоригтон сайчуул, харгис манж хааны хатуу хар засгаас салах их хэрэг сэдэвлэн хэлэлцсэнийг дотночлон хэлэлцэж, баяр хуваалцваас євгєн малчин, тэр их хэрэг сэдсэнд, олон цєм нэгэн сэтгэлээр гар хєдєлнє. Гагцхvv ийм учир хэрэг хэлэлцэхдээ буухиа єртєєгєє татан буулгаж хэлэлцвэл зохих юмсан. Амбан хартай, сэжиглэх сэдэв аваад, нийслэлд мэдээ довтолгож болзошгvй гэхэд нь євгєн хиа гэнэт, сайд ванг хоосон гуугаар тангарагласныг санан сэтгэл зовж сураглавал, хурал тармагц сайд ван буухиа єртєєнєєс нийслэлийн зvг довтлон мордсон мэдээ єртєєний занги нараас сонсжээ. Яаран хатанд тэр учрыг уйлан хэлээд Богдод мэдээ хvргэе гэхэд хэдийн зарлигийн амбан аван, богдын єргєєг бvслээд дээрхийн лагшин чилээтэй гэж хєл хорьжээ.
Йе дайфvvтэй уулзаж, байдлыг заншлан мэдье гэж оролдтол, богдыг бие чилээрхсэн учир уулзах чєлєєгvй Гvнжид эмч хэрэгтэй бол нєгєє шадар эмчээр тvр аргалуул гэж хариу ирvvлсэнд, гvнжийн сэтгэлд хамаг учир тодорхой болж тэр сайд ванг ард тvмнээсээ урваж, угсаагаа тэсэргvvсэн хvн, Йе дайфийн "тєрийн тvшээний" гар хєл болсон хvн гэж танин мэдэгч, хvvд туслахын арга тасарч, эцгийн адил боллоо гэж сэтгэлийн зовлон дээр бас нэг зовлон нэмжээ. Богдод тэр vе хоёр удаа элч явуулаад хариу авч чадсангvй, хотгойдын Цэнгvнжав баатар дайчин улсын эсрэг хєдєлж, амбаны цэрэгт дарагдсан учир, нєгчсєн ноёны бага хатан Хотгойдын Даш тавнангийн охин, хотгойд хvн гэж хардуулан єргєєнєєсєє гадагш гаргахгvй болсныг итгэлт аягачнаар гvнжид сэм мэдэгдэн, тусламж гуйсан Йе дайфvvд бас сэжиглэлтэй болсон гvнж яах ч аргагvй байснаа сvvрс алдан бодож гашуудан санаваас аймаг, угсаагаа бодсоноор нvдэн ємнє євгєн хутагт мэслvvлж, нєхєр зоосны сvвээр сvвvvлж, євгєн хутагтын хоёрдугаар дvр гэж эзний зарлигаар єргємжлvvлсэн хvv хор балгуулж насан эцэслэсэн юутай гашуун хорсол. Хотгойдын Цэнгvнжав богдтой нэг жил Йе дайфын эзэн тєрийн бодлогонд хохирч Бээжинд цаазаар авахуулжээ. Дайчин улсын тєрийн боол болсон нангиад тvмний олон мужид тэдний нэнэг адил, тєрийн цаазад амь эрэстэж, гашуунаар vхсэн иргэн хичнээн буйг тоолбоос барахгvй. Тэндий дотор миний адил, амраг нєхєр хайрт vрээ алдсан хань эх хичнээн буй Дайчин улсын эзэн тєрийн бодлого гэж улст гэрт багтсан єдий тєдий угсаатан зуун овогт иргэний биеийг зовоон, сэтгэлийг дарлаж байгааг бодоход, эдний нууц хувийн сайд, йе дайфын єршєєх энэрэх, хайрлах єрєвдєхийг vл мэдэх завгvй зэвхий хvйтэн царай нь гvнжийн нvднээ харагдах шиг болж, тэсгэлгvй гашуудан шивнэрvvн:
Йе дайфvv Йе дайфvv! чиний тєрийн ёс-ёс биш байх нээ! Чиний "бичгийн тэнэг" гэдэг хєєрхий миний євгєн авга багшийн хvнийг хvн гэж vздэг ёс зєв байх нээ.
  Дайчин улсын эзэн тєрийн боол болсон зуун овогт зуун хэлтэн иргэн, та бvхэнд морь нохойн хvч гаргаж vvрд дарлуулан зовох нь худал байх нээ. Та нарыг мянган єдєр мах цусаараа тэжээвч, нэгэн єдєр хариу нэхэх байхнээ. Гаслант хань эмгэнэлт эх, зовлонт гvнж болсон би тvvнийг энэ махбод биеэр эс vзэвч, миний адил хохирогсдын гашуун гомдолт сvнсний хамт хий бие хувилган нvдээр vзэх цаг ирэх бий. Шударга журам, vнэн ёс ялан мандаж сайхан санаат євгєн авга багшийн хэлдэг ёсоор дэлхий дахин нэгэн гэр, хvн ард ах дvv болох цаг ирэхэд тэр цагийг ойртуулахын тєлєє амь нас хохирч тvмэн гашуун эдэлсэн бvгдийн тахилгын сvм босгох цаг бий. гэж сэтгэл хєдлєн, халуурсандаа нvд гялалзан шивнэж, хєндий ханхай их єргєєний шаа хєшгийн цаана хэвттэл, гэнэт, vvд сєхєгдєх чимээ гарч, Сувд домботой цай барин орж иртэл хойноос нь эм найруулагч даган орж, хєшгийн ємнє тоомсоргvй хагас ёслон мэхvйсхийгээд,
Нийслэлээс євгєн сайд дайфvvгийн найруулан явуулсан Гvнжийн чилээг дарж, эмгэнэлийг таглах эм авч ирлээ гэсэнд шаа хєшгийн чанадаас харвал нєхрийн хvv бєгєєд, гvнжийг ээж гэж гvнжид их хайртай байсан богдод чилээг дарах эм єгсєн тэр эм найруулагчийн малгайн жинс єєр болж, отогонд нь нvд нэмэгдсэнийг ажаад,
Энэ эм, чиний отгонд нvд нэмvvлэх чадалтай юу гэж асууваас эм найруулагч дуугvй толгой дарав.
Сувд, тэр эмий нь аваад єг гэж єндийн суугаад Йе дай фvvгийн бичгийн тэнэг гэдэг євгєн багшаа дєрвєн ном багадаа шалгуулж, хэмлэлт vргэлжилсэн vгээр зохион бичсэн тэр номын vг vсэг тайлбарлан хариулж байсан vеийн орь залуугийн охь єндєр дуугаар зоригтойео єгvvлрvvн:
  Надад Нурхац баатар євгийн чадал байхгvй боловч Нурхац баатар євгийн зориг бий. Дайчин гvрvн дорой гvнжv нимэнэ акv охо. Дайчин улсын тєрийн гvнж євчнєєр vгvй боллоо.
  Жаргал зовлонг энэ улстай холбон хамтатгасан зовлогон биеий минь зовлонт боловч зоригт монголын нутагт оршуул, тєр чинь мєнх биш. Тvмэн мєнх юм. гэж тэр євгєн дайфvvдээ хэлээрэй гээд, найруулагчийн авчирсан эмийг нэгэн амиар ууж, гангар шаазанг таглаад гайхсан Сувдад эргvvлэн єгч, тэнхэл тамир нь тэр хvчдэлд тасарсан мэт, vг дуу

Хэрлэн-Барс хотоос тэр жил
Хэдийн санасан сvм юутай хол
Намрын єдєр даан ч богино
Намайг

Zurück zu Home

Diese Seite teilen

Repost0